Stad in de Maak kocht in 2024 een voormalig schoolgebouw waar al 35 jaar kunstenaars atelier houden. In 2023 zette de gemeente Rotterdam het pand te koop. Nu onderzoeken we samen met de kunstenaars of het mogelijk is om het pand ‘vrij te kopen’ van de speculatieve markt, waardoor deze bijzondere plek voor de kunst behouden blijft.
Op de kop van het Noordereiland, ingekapseld tussen de portiekflats waarboven je de Erasmusbrug uit ziet torenen, vind je een verborgen schat van Rotterdam. ’t Meeuwennest heette het schoolgebouw uit 1954 eerst. Het is ontworpen door B.M. den Hollander en maakt onderdeel uit van een reeks soortgelijke schoolgebouwen in Rotterdam. Een wit pand met grote raampartijen, ernaast een prachtige tuin vol bloesems. Hier zitten vijf kunstenaars aan de koffie, midden in een groots proces om van huurders eigenaren te worden.
Zij hebben allemaal hun eigen discipline. In de lichte lokalen wordt gewerkt aan fotografie, installaties, beeldende kunst, design en andere vormen. Elk lokaal huisvest twee kunstenaars. Elke ruimte ademt een eigen sfeer én een eigen geur van de diverse materialen waarmee gewerkt wordt. Zo vredig als de plek en de ruimtes ogen, zo spannend was het proces de afgelopen tijd.
Een paar keer geschrokken
In 2023 viel er een brief op de mat. De eigenaar van het pand, de gemeente Rotterdam, wilde het pand waar de 12 kunstenaars werken verkopen. “We waren al een paar keer geschrokken, maar dit keer ging het echt gebeuren”, vertelt Marjoke Schulten, secretaris van de stichting die de kunstenaars met elkaar gevormd hebben. In haar atelier werkt ze aan autonome grafiek en wandobjecten in uiteenlopende materialen. “En het ging snel. De makelaar kwam langs en er werden kijkdagen georganiseerd.”
In de dynamiek van de Rotterdamse vastgoedmarkt, waarin de hoogste bieder prioriteit heeft boven sociale en culturele waarde, dreigde een broedplaats met diepe wortels verloren te gaan. “Het was een gelopen race in stilte. We passen perfect in het broedplaatsenbeleid van de afdeling cultuur van de gemeente, maar stonden op de verkooplijst van de afdeling vastgoed. Een mismatch”, zucht Tamyra Meesters, beeldend kunstenaar en vormgever, al jaren actief bij NEstudio’s. “Niemand bij de gemeente heeft op het juiste moment gezegd: het is belangrijk om deze plek voor de stad te behouden.”
Samen kopen
Ze vertelt: “Al eerder hadden we gekeken of we het pand zelf zouden kunnen kopen, maar we zagen niet in hoe we dat konden doen zonder privégeld erin te steken. Ook leek het ons onwenselijk dat sommigen er met meer geld in zouden zitten dan anderen. Dan is er een risico dat de belangen ongelijk zou worden.”
Een voor de hand liggende partij was de SKAR (Stichting Kunstaccommodatie Rotterdam), een stichting die atelierpanden in Rotterdam bezit en beheert. “Dit hebben we onderzocht, maar dat zou niet lukken binnen de wijze waarop de gemeente het wilde verkopen, met een gesloten enveloppensysteem, waarbij de hoogste bieder wint.”
Dus restte de groep niets anders dan afwachten wie hun huisbaas zou worden. Gelukkig hadden zij nog een huurcontract tot 2028, maar wat er daarna met het pand zou gebeuren? “Een projectontwikkelaar weet de weg in het wijzigen van een cultureel-maatschappelijk bestemmingsplan en de atelierfunctie voor altijd verloren kunnen gaan”, zegt fotograaf Gert-Jan Pos.
Kiezen tussen twee onzekere opties
“Toen kregen wij een telefoontje van Stad in de Maak of wij zelf een bod wilden uitbrengen. Zo niet, dan wilden zij dat wel doen om vervolgens samen een vorm te bedenken om de plek als atelierpand te behouden”, vertelt Marjoke. “Alleen de huur die wij betaalden zou niet toereikend om dit te financieren, dus die moest fors omhoog.”
“We moesten erover nadenken. De huur met 35 procent omhoog, terwijl er nog geen enkele zekerheid was dat het zou lukken. Maar de andere optie was afwachten welke partij het dan zou kopen. Dan wisten we helemaal niet hoeveel de huur op termijn omhoog zou gaan en of wij überhaupt in 2028 een verlenging van ons huurcontract zouden krijgen. Tamyra: “Een behoorlijk dilemma. Aan de andere kant was het too good to be true, als het zou lukken. Dus we zijn ervoor gegaan.”
De oplossing van Stad in de Maak
Twee mannen kwamen aan de deur. Piet Vollaard en Erik Jutten van Stad in de Maak. Ze vertelden over zelfbeheer, werkgroepen, financiering en stichting Vrijcoop. Nieuwe materie voor de groep kunstenaars, maar ze werden er wél enthousiast van. Een beheerstichting voor welzijnsgebouwen in Rotterdam bleek bereid mee te financieren, zodat Stad in de Maak het pand kon kopen. Op maandag werd een vastgoedvereniging opgericht met de twee stichtingen als leden. Op dinsdag was het pand aangekocht.
Het idee is om het eigenaarschap aan de kunstenaars over te hevelen zo gauw de financiering en constructie er zijn. Mogelijk komt stichting Vrijcoop ook in de vereniging, om te waarborgen dat het pand vrijgekocht wordt en dus altijd betaalbare atelierruimte blijft bieden aan Rotterdamse kunstenaars.
Een leerzaam proces
Zo zijn de kunstenaars nu aspirant-eigenaren en ligt er van alles op hun bordje. Op aanraden van Stad in de Maak zijn er nu verschillende werkgroepen. Een jas die past, want de kunstenaars waren al ver in het zelfbeheer van het onderhoud en contracten. Tegelijk blijft het spannend of het gaat lukken. Tot 2027 heeft de groep de tijd om de financiering te regelen.
Aan tafel zit ook Joep, de nieuwste kunstenaar in de groep. Hij zit nu een maand met zijn atelier in het pand en luistert aandachtig mee. “Het is een leerzaam proces en soms ook ingewikkeld. En toch ben ik ingestapt omdat ik in nieuwe eigendomsconstructies zoals deze geloof. Ik hoop dat er nog meer jonge kunstenaars in het lege atelier komen, die ook zien dat je hiermee bijdraagt aan het behouden van een parel voor de stad.”
Heb je tips, ideeën of suggesties die de kunstenaars verder kunnen helpen? Mail dan naar nestudios@gmail.com
Tekst: Daphne Koenders
Fotografie: Frank Hanswijk